Qiyoslash

AQSh va O'zbekiston huquqiy normalarining yonma-yon qiyosi, PDF sifatida eksport qilinadi.

Shartnoma tuzish: AQSh va Oʻzbekiston

Ikki tizimda shartnoma qachon tuzilgan hisoblanadi, qaysi shakl talab qilinadi va buzilganda nima bo'ladi — yonma-yon. Farqlar kutilganidan kattaroq.

PDF yuklab olish

Nurmukhammad Soyibnazarov tomonidan tekshirilgan · 08/08/2026

Bu jadval shartnoma tuzishning ikki tartibini yonma-yon qo'yadi. Ammo boshidanoq bir narsani aytib qo'yish kerak, chunki jadval shakli buni yashirib yuborishi mumkin: ikki ustun bir xil turdagi narsa emas.

Chap ustun — Oʻzbekiston Fuqarolik kodeksi. U bitta hujjat va u barcha shartnomalarga tegishli: tovar sotishga ham, xizmat ko'rsatishga ham, pudratga ham.

O'ng ustun — AQShning Uniform Commercial Code (UCC) hujjatining 2-moddasi. Uning uchta chegarasi bor:

UCC o'zi qonun emas — u namunaviy matn. Har bir shtat uni o'zi qabul qiladi va qabul qilishda o'zgartiradi. Quyidagi matn — namunaviy tahrir, biror shtatning aniq qonuni emas;
2-modda faqat tovar sotishga tegishli. Xizmat, ijara, mehnat, ko'chmas mulk shartnomalari undan tashqarida qoladi va ular shtatning umumiy huquqi (common law) bilan tartibga solinadi;
AQShda umumiy shartnoma huquqi sud amaliyotida yotadi. Uni bepul rasmiy manba sifatida keltirib bo'lmaydi, shuning uchun bu jadvalda unga tayangan qatorlar umuman yo'q.

Amaliy xulosa: o'ng ustundagi javob sizning shartnomangizga tegishli bo'lishi uchun u tovar sotish shartnomasi bo'lishi va sizning shtatingiz UCC 2-moddasini shu tahrirda qabul qilgan bo'lishi kerak.

Yana bir narsa, jadvaldan oldin. Agar shartnoma AQShdagi biznes bilan Oʻzbekistondagi biznes o'rtasida tovar sotishga oid bo'lsa, quyidagi ikkala ustun ham to'liq javob bermasligi mumkin: ikkala davlat ham 1980-yilgi Vena konvensiyasining (CISG) ishtirokchisi va u avtomatik qo'llanilishi mumkin. Buni alohida maqolada ko'rib chiqamiz.

Mavzu	AQSh normasi	O'zbekiston normasi	Xulosa
Qoida qayerdan keladi	Shtat huquqi. Tovar sotish uchun — shtat qabul qilgan UCC 2-moddasi; qolgani uchun — shtatning sud amaliyoti. Federal shartnoma kodeksi yo'q.	Fuqarolik kodeksi, butun mamlakat uchun bitta. Shartnomaga 26–28-boblar, bitim shakliga 9-bob, javobgarlikka 24-bob tegishli.	Eng katta tuzilmaviy farq shu. Oʻzbekistonda javob bitta hujjatda; AQShda avval qaysi shtat va qaysi turdagi shartnoma ekanini aniqlash kerak.
Shartnoma qachon mavjud bo'ladi	Kelishuvni ko'rsatadigan har qanday tarzda, jumladan ikkala tomonning xatti-harakati bilan (§ 2-204(1)). Bir yoki bir nechta shart ochiq qolsa ham shartnoma <strong>noaniqlik tufayli bekor bo'lmaydi</strong>, agar tomonlar shartnoma tuzishni ko'zlagan bo'lsa va tegishli himoya vositasini belgilash uchun yetarli asos bo'lsa (§ 2-204(3)).	Barcha <strong>muhim shartlar</strong> yuzasidan talab qilinadigan shaklda kelishuvga erishilgan bo'lsa (364-modda). Muhim shartlar: shartnoma narsasi, qonunchilikda shu tur uchun muhim deb belgilanganlari va tomonlardan biri talab qilgan har qanday shart.	Bu amaliy farq. AQShda narxi kelishilmagan tovar shartnomasi baribir shartnoma bo'lishi mumkin; Oʻzbekistonda muhim shart kelishilmagan bo'lsa, shartnoma <em>tuzilmagan</em>.
Tuzilish payti	UCC 2-moddasida aniq payt belgilanmagan — § 2-204(2) tuzilish payti aniqlanmagan bo'lsa ham shartnoma bo'lishi mumkinligini aytadi.	Oferta yuborgan shaxs <strong>akseptni olgan paytda</strong> (365-modda).	Oʻzbekistonda payt qat'iy: olish, yuborish emas. AQShda 2-modda bu savolni ochiq qoldiradi.
Ofertani qaytarib olish mumkinmi	Odatda ha. Istisno — "firm offer": savdogar tomonidan, imzolangan yozma hujjatda, ochiq turishiga kafolat bergan oferta qaytarib olinmaydi — ko'rsatilgan muddat davomida, muddat ko'rsatilmagan bo'lsa oqilona muddat davomida, lekin <strong>hech qanday holda uch oydan ortiq emas</strong> (§ 2-205).	Aksept uchun belgilangan muddat davomida qaytarib olib bo'lmaydi — ofertaning o'zida boshqacha aytilmagan bo'lsa yoki vaziyatdan anglashilmasa (368-modda). Hech qanday qo'shimcha shart yo'q.	Oʻzbekistonda bu <em>standart</em> holat; AQShda esa to'rtta shart bajarilgandagina va uch oy chegarasi bilan.
Boshqa shartlar bilan javob	Aksept hisoblanadi — qo'shimcha yoki farqli shartlarni bayon qilsa ham, agar aksept ularga rozilik shartiga bog'lanmagan bo'lsa (§ 2-207(1)). Savdogarlar o'rtasida qo'shimcha shartlar shartnomaga kiradi, uch istisnodan biri bo'lmasa: oferta akseptni o'z shartlari bilan cheklagan, shart shartnomani <strong>jiddiy o'zgartirsa</strong>, yoki e'tiroz bildirilgan (§ 2-207(2)).	Aksept hisoblanmaydi. Bunday javob — <strong>akseptdan bosh tortish va ayni vaqtda yangi oferta</strong> (375-modda).	Butun jadvaldagi eng keskin farq. Oʻzbekistonda "oyna aksi" qoidasi kuchda; AQShda tovar sotish uchun u bekor qilingan va kurash qaysi shart omon qolishi ustida boradi.
Sukut saqlash aksept bo'ladimi	§ 2-206 aksept "vaziyatga ko'ra oqilona bo'lgan har qanday usulda" berilishi mumkinligini aytadi; sukut saqlash haqida alohida qoida 2-moddada yo'q.	Yo'q — qonundan, ish muomalasi odatidan yoki tomonlarning avvalgi munosabatlaridan boshqacha ma'no kelib chiqmasa (370-modda). Buyurtmani bajarish yuzasidan qilingan harakat (tovar jo'natish, to'lash) esa aksept hisoblanadi.	Oʻzbekistonda qoida yozib qo'yilgan va uning istisnolari ham yozib qo'yilgan; UCC 2-moddasida bu masala sud amaliyotiga qoldirilgan.
Yozma shakl talab qilinadimi	Tovar narxi <strong>500 dollar yoki undan ko'p</strong> bo'lsa — ha (§ 2-201(1)). Bu namunaviy matndagi raqam; shtatingizning qonunidan tekshiring. Boshqa turdagi shartnomalar uchun har bir shtatning o'z alohida qoidasi bor va u bu yerda keltirilmagan.	Yuridik shaxsning har qanday shartnomasi — summadan qat'i nazar (108-modda). Fuqarolar o'rtasida BHMning o'n baravaridan ortiq summada. Tashqi iqtisodiy bitim, agar tomonlardan biri Oʻzbekiston yuridik shaxsi yoki fuqarosi bo'lsa — qayerda tuzilishidan qat'i nazar yozma shaklda (1181-modda).	Kompaniya uchun Oʻzbekistonda chegara umuman yo'q: hamma narsa yozma. AQShda chegara bor, lekin u faqat tovarga tegishli.
Yozma shakl bo'lmasa nima bo'ladi	Shartnoma <strong>da'vo yoki e'tiroz yo'li bilan majburiy emas</strong> (§ 2-201(1)). Uch istisno: buyurtmachi uchun maxsus tayyorlangan tovar, sudda tan olish, va to'langan yoki qabul qilingan tovarlar (§ 2-201(3)).	Shartnoma <strong>haqiqiy bo'lib qolaveradi</strong>. Sanksiya boshqa: nizoda tomonlar shartnoma tuzilgani, mazmuni yoki bajarilganini <strong>guvohlar ko'rsatuvi bilan</strong> tasdiqlash huquqidan mahrum bo'ladi (109-modda). Yozma va boshqa dalillar qoladi.	Bu tez-tez chalkashtiriladi. Oʻzbekistonda og'zaki shartnoma mavjud, uni isbotlash qiyinlashadi; AQShda tovar shartnomasi umuman sudda o'tmaydi.
Shartnomani o'zgartirish	O'zgartirish kelishuvi majburiy bo'lishi uchun <strong>qarshi haq (consideration) talab qilinmaydi</strong> (§ 2-209(1)). Imzolangan matnda "faqat imzolangan yozma hujjat bilan" deb yozilgan bo'lsa, boshqacha o'zgartirib bo'lmaydi (§ 2-209(2)). O'zgartirilgan shartnoma § 2-201 doirasiga tushsa, yozma shakl talabi qaytadan qo'llaniladi (§ 2-209(3)).	O'zgartirish yoki bekor qilish kelishuvi <strong>shartnoma qanday shaklda tuzilgan bo'lsa, shunday shaklda</strong> tuziladi (384-modda). Bir tomonning talabi bilan sud faqat jiddiy buzish yoki qonun/shartnoma ko'rsatgan hollarda o'zgartiradi (382-modda).	Ikkalasida ham shakl davom etadi. Farq — AQShda umumiy huquqning "qarshi haq" talabi UCC tomonidan olib tashlangan; Oʻzbekistonda bunday tushuncha umuman yo'q.
Buzganlik uchun kelishilgan summa	Faqat kutilgan yoki haqiqiy zarar, isbotlash qiyinligi va boshqa yo'l bilan yetarli himoya olishning noqulayligi nuqtai nazaridan <strong>oqilona</strong> miqdorda (§ 2-718(1)). Asossiz katta summani belgilagan shart <strong>jarima sifatida haqiqiy emas</strong>.	Neustoyka — qonun yoki shartnoma bilan belgilangan summa; kreditor <strong>zararini isbotlashga majbur emas</strong> (260-modda). Jarima yoki penya shaklida (261-modda), yozma kelishuv shart (262-modda). Nomutanosib bo'lsa sud uni <strong>kamaytiradi</strong> (326-modda).	Mexanizm boshqacha. AQShda haddan tashqari shart butunlay o'chadi; Oʻzbekistonda sud raqamni pasaytiradi. Oʻzbekistonda zararni isbotlamaslik imkoni esa amaliy jihatdan katta afzallik.
Ayb talab qilinadimi	UCC 2-moddasi javobgarlikni aybga bog'lamaydi; himoya vositalari shartnoma buzilganidan kelib chiqadi (§ 2-708, 2-712, 2-713).	Umumiy qoida: ayb bo'lsa javob beradi va <strong>aybsizlikni qarzdorning o'zi isbotlaydi</strong> (333-modda). Ammo tadbirkorlik faoliyatida ayb umuman talab qilinmaydi — faqat <strong>fors-major</strong> ozod qiladi. Yetkazib beruvchi qo'ymadi, bozorda tovar yo'q, pul yo'q — bular fors-major emas.	Biznes shartnomasi uchun ikkala tizim ham amalda qat'iy javobgarlikka keladi. Oʻzbekiston kodeksi esa qanday bahonalar o'tmasligini <em>ochiq yozib qo'ygan</em>.
Ijroni asl holida talab qilish	<strong>Istisno</strong>. Tovar noyob bo'lsa yoki "boshqa tegishli holatlarda" sud majburiy ijroni belgilashi mumkin (§ 2-716(1)). Asosiy yo'l — pul: qoplash xaridi (§ 2-712) yoki bozor narxi farqi (§ 2-713).	<strong>Standart</strong>. Lozim darajada bajarilmagan taqdirda neustoyka to'lash va zararni qoplash qarzdorni majburiyatni asl holida bajarishdan <em>ozod qilmaydi</em>; umuman bajarilmagan taqdirda esa ozod qiladi (330-modda).	Kutish tubdan farq qiladi. Oʻzbekistondan kelgan tomon "ular baribir yetkazib berishi kerak" deb o'ylaydi; AQSh huquqi bo'yicha odatda faqat pul oladi.
Vaziyat jiddiy o'zgarsa	Bu qatorda AQSh javobi keltirilmaydi. Tegishli qoida — UCC § 2-615 — bu maqola uchun so'zma-so'z olinmagan, va shartnomani sud tomonidan <em>o'zgartirish</em> AQSh huquqida odatiy vosita emas. Shtatingiz huquqidan tekshiring.	Sud shartnomani bekor qilishi mumkin, agar 383-moddaning to'rtta sharti birgalikda mavjud bo'lsa. <strong>O'zgartirish</strong> esa favqulodda: bekor qilish ijtimoiy manfaatlarga zid bo'lsa yoki tomonlarga sud o'zgartirgan shartlar asosida bajarishdan ancha ko'p zarar keltirsa.	Oʻzbekistonda sudning shartnomani qayta yozish yo'li ochiq — tor bo'lsa ham. Bu AQSh tizimida odatiy emas.
Qo'llaniladigan huquqni tanlash	Bitim shu shtat bilan ham, boshqa shtat yoki davlat bilan ham <strong>oqilona bog'liqlikka</strong> ega bo'lsa, tomonlar ikkisidan birini tanlashlari mumkin (§ 1-301(a)). Ba'zi bo'limlarning o'z qoidalari bu tanlovni bekor qiladi (§ 1-301(c)).	Tomonlar kelishuviga ko'ra tanlangan mamlakat huquqi qo'llaniladi (1189-modda). Matnda <strong>bog'liqlik talabi yo'q</strong>. Tanlov butun shartnoma yoki uning qismi uchun, tuzish paytida yoki keyin qilinishi mumkin. Kelishuv bo'lmasa — xarakterli ijroni bajaruvchi taraf mamlakati huquqi (1190-modda).	Oʻzbekiston matni kengroq ko'rinadi. Ammo bu tanlov qanday ishlashi sud amaliyotiga bog'liq va bu maqolada sud amaliyoti keltirilmagan.
Shartnoma tuzishga majburlash	UCC 2-moddasida bunday mexanizm yo'q.	Kodeks yoki boshqa qonun tomonni majburlagan hollarda: oferta olingan kundan <strong>o'ttiz kun</strong> ichida javob berish, kelishmovchiliklar bayonnomasi, sudga murojaat va oxir-oqibat <strong>shartnoma tuzishga majbur qilish talabi bilan sudga murojaat qilish huquqi</strong> (377-modda). Bo'yin tovlagan taraf zararni to'laydi.	Oʻzbekiston huquqida bu ishlab chiqilgan tartib; UCC 2-moddasida umuman yo'q. Bu esa 354-moddadagi shartnoma erkinligining aniq chegarasi.

Qiyoslash

Shartnoma tuzish: AQSh va Oʻzbekiston

Huquqiy manbalar