| Qoida qayerdan keladi | Shtat huquqi. Tovar sotish uchun — shtat qabul qilgan UCC 2-moddasi; qolgani uchun — shtatning sud amaliyoti. Federal shartnoma kodeksi yo'q. | Fuqarolik kodeksi, butun mamlakat uchun bitta. Shartnomaga 26–28-boblar, bitim shakliga 9-bob, javobgarlikka 24-bob tegishli. | Eng katta tuzilmaviy farq shu. Oʻzbekistonda javob bitta hujjatda; AQShda avval qaysi shtat va qaysi turdagi shartnoma ekanini aniqlash kerak. |
| Shartnoma qachon mavjud bo'ladi | Kelishuvni ko'rsatadigan har qanday tarzda, jumladan ikkala tomonning xatti-harakati bilan (§ 2-204(1)). Bir yoki bir nechta shart ochiq qolsa ham shartnoma <strong>noaniqlik tufayli bekor bo'lmaydi</strong>, agar tomonlar shartnoma tuzishni ko'zlagan bo'lsa va tegishli himoya vositasini belgilash uchun yetarli asos bo'lsa (§ 2-204(3)). | Barcha <strong>muhim shartlar</strong> yuzasidan talab qilinadigan shaklda kelishuvga erishilgan bo'lsa (364-modda). Muhim shartlar: shartnoma narsasi, qonunchilikda shu tur uchun muhim deb belgilanganlari va tomonlardan biri talab qilgan har qanday shart. | Bu amaliy farq. AQShda narxi kelishilmagan tovar shartnomasi baribir shartnoma bo'lishi mumkin; Oʻzbekistonda muhim shart kelishilmagan bo'lsa, shartnoma <em>tuzilmagan</em>. |
| Tuzilish payti | UCC 2-moddasida aniq payt belgilanmagan — § 2-204(2) tuzilish payti aniqlanmagan bo'lsa ham shartnoma bo'lishi mumkinligini aytadi. | Oferta yuborgan shaxs <strong>akseptni olgan paytda</strong> (365-modda). | Oʻzbekistonda payt qat'iy: olish, yuborish emas. AQShda 2-modda bu savolni ochiq qoldiradi. |
| Ofertani qaytarib olish mumkinmi | Odatda ha. Istisno — "firm offer": savdogar tomonidan, imzolangan yozma hujjatda, ochiq turishiga kafolat bergan oferta qaytarib olinmaydi — ko'rsatilgan muddat davomida, muddat ko'rsatilmagan bo'lsa oqilona muddat davomida, lekin <strong>hech qanday holda uch oydan ortiq emas</strong> (§ 2-205). | Aksept uchun belgilangan muddat davomida qaytarib olib bo'lmaydi — ofertaning o'zida boshqacha aytilmagan bo'lsa yoki vaziyatdan anglashilmasa (368-modda). Hech qanday qo'shimcha shart yo'q. | Oʻzbekistonda bu <em>standart</em> holat; AQShda esa to'rtta shart bajarilgandagina va uch oy chegarasi bilan. |
| Boshqa shartlar bilan javob | Aksept hisoblanadi — qo'shimcha yoki farqli shartlarni bayon qilsa ham, agar aksept ularga rozilik shartiga bog'lanmagan bo'lsa (§ 2-207(1)). Savdogarlar o'rtasida qo'shimcha shartlar shartnomaga kiradi, uch istisnodan biri bo'lmasa: oferta akseptni o'z shartlari bilan cheklagan, shart shartnomani <strong>jiddiy o'zgartirsa</strong>, yoki e'tiroz bildirilgan (§ 2-207(2)). | Aksept hisoblanmaydi. Bunday javob — <strong>akseptdan bosh tortish va ayni vaqtda yangi oferta</strong> (375-modda). | Butun jadvaldagi eng keskin farq. Oʻzbekistonda "oyna aksi" qoidasi kuchda; AQShda tovar sotish uchun u bekor qilingan va kurash qaysi shart omon qolishi ustida boradi. |
| Sukut saqlash aksept bo'ladimi | § 2-206 aksept "vaziyatga ko'ra oqilona bo'lgan har qanday usulda" berilishi mumkinligini aytadi; sukut saqlash haqida alohida qoida 2-moddada yo'q. | Yo'q — qonundan, ish muomalasi odatidan yoki tomonlarning avvalgi munosabatlaridan boshqacha ma'no kelib chiqmasa (370-modda). Buyurtmani bajarish yuzasidan qilingan harakat (tovar jo'natish, to'lash) esa aksept hisoblanadi. | Oʻzbekistonda qoida yozib qo'yilgan va uning istisnolari ham yozib qo'yilgan; UCC 2-moddasida bu masala sud amaliyotiga qoldirilgan. |
| Yozma shakl talab qilinadimi | Tovar narxi <strong>500 dollar yoki undan ko'p</strong> bo'lsa — ha (§ 2-201(1)). Bu namunaviy matndagi raqam; shtatingizning qonunidan tekshiring. Boshqa turdagi shartnomalar uchun har bir shtatning o'z alohida qoidasi bor va u bu yerda keltirilmagan. | Yuridik shaxsning har qanday shartnomasi — summadan qat'i nazar (108-modda). Fuqarolar o'rtasida BHMning o'n baravaridan ortiq summada. Tashqi iqtisodiy bitim, agar tomonlardan biri Oʻzbekiston yuridik shaxsi yoki fuqarosi bo'lsa — qayerda tuzilishidan qat'i nazar yozma shaklda (1181-modda). | Kompaniya uchun Oʻzbekistonda chegara umuman yo'q: hamma narsa yozma. AQShda chegara bor, lekin u faqat tovarga tegishli. |
| Yozma shakl bo'lmasa nima bo'ladi | Shartnoma <strong>da'vo yoki e'tiroz yo'li bilan majburiy emas</strong> (§ 2-201(1)). Uch istisno: buyurtmachi uchun maxsus tayyorlangan tovar, sudda tan olish, va to'langan yoki qabul qilingan tovarlar (§ 2-201(3)). | Shartnoma <strong>haqiqiy bo'lib qolaveradi</strong>. Sanksiya boshqa: nizoda tomonlar shartnoma tuzilgani, mazmuni yoki bajarilganini <strong>guvohlar ko'rsatuvi bilan</strong> tasdiqlash huquqidan mahrum bo'ladi (109-modda). Yozma va boshqa dalillar qoladi. | Bu tez-tez chalkashtiriladi. Oʻzbekistonda og'zaki shartnoma mavjud, uni isbotlash qiyinlashadi; AQShda tovar shartnomasi umuman sudda o'tmaydi. |
| Shartnomani o'zgartirish | O'zgartirish kelishuvi majburiy bo'lishi uchun <strong>qarshi haq (consideration) talab qilinmaydi</strong> (§ 2-209(1)). Imzolangan matnda "faqat imzolangan yozma hujjat bilan" deb yozilgan bo'lsa, boshqacha o'zgartirib bo'lmaydi (§ 2-209(2)). O'zgartirilgan shartnoma § 2-201 doirasiga tushsa, yozma shakl talabi qaytadan qo'llaniladi (§ 2-209(3)). | O'zgartirish yoki bekor qilish kelishuvi <strong>shartnoma qanday shaklda tuzilgan bo'lsa, shunday shaklda</strong> tuziladi (384-modda). Bir tomonning talabi bilan sud faqat jiddiy buzish yoki qonun/shartnoma ko'rsatgan hollarda o'zgartiradi (382-modda). | Ikkalasida ham shakl davom etadi. Farq — AQShda umumiy huquqning "qarshi haq" talabi UCC tomonidan olib tashlangan; Oʻzbekistonda bunday tushuncha umuman yo'q. |
| Buzganlik uchun kelishilgan summa | Faqat kutilgan yoki haqiqiy zarar, isbotlash qiyinligi va boshqa yo'l bilan yetarli himoya olishning noqulayligi nuqtai nazaridan <strong>oqilona</strong> miqdorda (§ 2-718(1)). Asossiz katta summani belgilagan shart <strong>jarima sifatida haqiqiy emas</strong>. | Neustoyka — qonun yoki shartnoma bilan belgilangan summa; kreditor <strong>zararini isbotlashga majbur emas</strong> (260-modda). Jarima yoki penya shaklida (261-modda), yozma kelishuv shart (262-modda). Nomutanosib bo'lsa sud uni <strong>kamaytiradi</strong> (326-modda). | Mexanizm boshqacha. AQShda haddan tashqari shart butunlay o'chadi; Oʻzbekistonda sud raqamni pasaytiradi. Oʻzbekistonda zararni isbotlamaslik imkoni esa amaliy jihatdan katta afzallik. |
| Ayb talab qilinadimi | UCC 2-moddasi javobgarlikni aybga bog'lamaydi; himoya vositalari shartnoma buzilganidan kelib chiqadi (§ 2-708, 2-712, 2-713). | Umumiy qoida: ayb bo'lsa javob beradi va <strong>aybsizlikni qarzdorning o'zi isbotlaydi</strong> (333-modda). Ammo tadbirkorlik faoliyatida ayb umuman talab qilinmaydi — faqat <strong>fors-major</strong> ozod qiladi. Yetkazib beruvchi qo'ymadi, bozorda tovar yo'q, pul yo'q — bular fors-major emas. | Biznes shartnomasi uchun ikkala tizim ham amalda qat'iy javobgarlikka keladi. Oʻzbekiston kodeksi esa qanday bahonalar o'tmasligini <em>ochiq yozib qo'ygan</em>. |
| Ijroni asl holida talab qilish | <strong>Istisno</strong>. Tovar noyob bo'lsa yoki "boshqa tegishli holatlarda" sud majburiy ijroni belgilashi mumkin (§ 2-716(1)). Asosiy yo'l — pul: qoplash xaridi (§ 2-712) yoki bozor narxi farqi (§ 2-713). | <strong>Standart</strong>. Lozim darajada bajarilmagan taqdirda neustoyka to'lash va zararni qoplash qarzdorni majburiyatni asl holida bajarishdan <em>ozod qilmaydi</em>; umuman bajarilmagan taqdirda esa ozod qiladi (330-modda). | Kutish tubdan farq qiladi. Oʻzbekistondan kelgan tomon "ular baribir yetkazib berishi kerak" deb o'ylaydi; AQSh huquqi bo'yicha odatda faqat pul oladi. |
| Vaziyat jiddiy o'zgarsa | Bu qatorda AQSh javobi keltirilmaydi. Tegishli qoida — UCC § 2-615 — bu maqola uchun so'zma-so'z olinmagan, va shartnomani sud tomonidan <em>o'zgartirish</em> AQSh huquqida odatiy vosita emas. Shtatingiz huquqidan tekshiring. | Sud shartnomani bekor qilishi mumkin, agar 383-moddaning to'rtta sharti birgalikda mavjud bo'lsa. <strong>O'zgartirish</strong> esa favqulodda: bekor qilish ijtimoiy manfaatlarga zid bo'lsa yoki tomonlarga sud o'zgartirgan shartlar asosida bajarishdan ancha ko'p zarar keltirsa. | Oʻzbekistonda sudning shartnomani qayta yozish yo'li ochiq — tor bo'lsa ham. Bu AQSh tizimida odatiy emas. |
| Qo'llaniladigan huquqni tanlash | Bitim shu shtat bilan ham, boshqa shtat yoki davlat bilan ham <strong>oqilona bog'liqlikka</strong> ega bo'lsa, tomonlar ikkisidan birini tanlashlari mumkin (§ 1-301(a)). Ba'zi bo'limlarning o'z qoidalari bu tanlovni bekor qiladi (§ 1-301(c)). | Tomonlar kelishuviga ko'ra tanlangan mamlakat huquqi qo'llaniladi (1189-modda). Matnda <strong>bog'liqlik talabi yo'q</strong>. Tanlov butun shartnoma yoki uning qismi uchun, tuzish paytida yoki keyin qilinishi mumkin. Kelishuv bo'lmasa — xarakterli ijroni bajaruvchi taraf mamlakati huquqi (1190-modda). | Oʻzbekiston matni kengroq ko'rinadi. Ammo bu tanlov qanday ishlashi sud amaliyotiga bog'liq va bu maqolada sud amaliyoti keltirilmagan. |
| Shartnoma tuzishga majburlash | UCC 2-moddasida bunday mexanizm yo'q. | Kodeks yoki boshqa qonun tomonni majburlagan hollarda: oferta olingan kundan <strong>o'ttiz kun</strong> ichida javob berish, kelishmovchiliklar bayonnomasi, sudga murojaat va oxir-oqibat <strong>shartnoma tuzishga majbur qilish talabi bilan sudga murojaat qilish huquqi</strong> (377-modda). Bo'yin tovlagan taraf zararni to'laydi. | Oʻzbekiston huquqida bu ishlab chiqilgan tartib; UCC 2-moddasida umuman yo'q. Bu esa 354-moddadagi shartnoma erkinligining aniq chegarasi. |