Bu maqola nimani qamraydi
Fuqarolik kodeksining 40-moddasi tijoratchi tashkilot olishi mumkin bo'lgan shakllarni sanaydi — xo'jalik shirkati va jamiyati, ishlab chiqarish kooperativi — va ro'yxatni ochiq qoldiradi: "va qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqacha shaklda". Ya'ni bu moddaning o'zidan yopiq ro'yxat chiqmaydi.
Shuning uchun bu maqola shakllarning to'liq ro'yxatini bermaydi. U kichik va o'rta biznes amalda tanlaydigan shaklni — masʼuliyati cheklangan jamiyat (MChJ)ni — uni tartibga soluvchi qonun bo'yicha batafsil ochadi, so'ng ikkita savolga javob beradi: chet ellik ta'sischi uchun nima o'zgaradi va qachon umuman alohida yuridik shaxs kerak emas.
MChJ nimaga majbur qiladi
Javobgarlik
Jamiyat o'z majburiyatlari bo'yicha butun mol-mulki bilan javob beradi. Ishtirokchilar jamiyat majburiyatlari bo'yicha javob bermaydi va zararni qo'shgan hissasi qiymati doirasida ko'taradi (OʻRQ-1137, 4-modda).
Qonunning o'zi shu qoidaga ikkita istisno qo'yadi, va ular ko'pincha e'tibordan chetda qoladi:
- hissasini to'liq qo'shmagan ishtirokchi qo'shgan hissasining to'lanmagan qismi doirasida solidar javob beradi;
- direktor, kollegial ijroiya organi a'zosi, kuzatuv kengashi a'zosi, ishtirokchi yoki ishonchli boshqaruvchining g'ayriqonuniy harakatlari jamiyatni to'lovga qobiliyatsiz qilgan bo'lsa, ularga subsidiar javobgarlik yuklanishi mumkin.
Boshqacha aytganda, "javobgarlik hissa bilan cheklangan" degan gap ikkala istisnosiz aytilsa, noto'g'ri bo'ladi.
Ishtirokchilar soni
Jamiyat bir shaxs tomonidan ta'sis etilishi mumkin va o'sha shaxs uning yagona ishtirokchisiga aylanadi. Yuqori chegara — ellik kishi. Ellikdan oshsa, bir yil ichida aksiyadorlik jamiyatiga yoki ishlab chiqarish kooperativiga aylantirish kerak; aylantirilmasa, ro'yxatga oluvchi organ sud tartibida tugatish uchun murojaat qiladi (8-modda).
Xuddi shu moddada oson sezilmaydigan bitta taqiq bor: bitta shaxsdan iborat boshqa jamiyat MChJning yagona ishtirokchisi bo'la olmaydi, bundan bir aksiyadordan iborat aksiyadorlik jamiyati mustasno. Bu ko'p uchraydigan tuzilmaga tegadi — chet elda yagona ishtirokchili holding kompaniyasi bo'lgan ta'sischi o'zbek kompaniyasini butunlay o'sha holding orqali egallamoqchi bo'lsa. Agar sizning tuzilmangiz shunday bo'lsa, aynan shu nuqta bo'yicha huquqshunos bilan maslahatlashing: qoidaning o'zi qonunda yozilgan, uning chet el kompaniyalarining qaysi turlariga yetib borishi esa matnda aytilmagan.
Davlat organlari, qonunchilikda boshqacha nazarda tutilmagan bo'lsa, ishtirokchi bo'la olmaydi (8-modda).
Ustav fondi
MChJ uchun umumiy minimal ustav fondi belgilanmagan. 15-modda minimal miqdor "litsenziya talablarida belgilanishi mumkin" deydi — ya'ni agar bo'lsa, u faoliyat turiga bog'liq bo'ladi, umumiy qoida sifatida emas.
Bitta muhim istisno bor va u aynan bu platformaning o'quvchisiga tegadi: chet el investitsiyasi ishtirokidagi korxona uchun eng kam ustav fondi 400 mln so'm, Qoraqalpog'iston Respublikasi va Xorazm viloyatida yangi tashkil etilsa — 200 mln so'm (VM 66-son, 11-ilova). Bu qanday hollarda qo'llanilishi quyida, "chet el ishtiroki" bo'limida.
Boshqa qoidalar: har bir ishtirokchi hissasini davlat ro'yxatidan o'tkazilgan paytdan bir yil ichida to'liq qo'shishi shart; 10 000 baravar BHMdan yuqori nopul hissa baholanishi va baholangan qiymatdan yuqori yozilmasligi kerak; kredit tashkiloti sifatida ro'yxatdan o'tishda har bir ishtirokchi ro'yxatdan oldin kamida 30 foizni kiritadi (15-modda).
Muddatida kiritmaslikning oqibati aniq: ishtirokchining ulushi jamiyatga o'tadi, jamiyat esa uning haqiqiy qiymatini bir yil ichida ustav fondidan ortiq sof aktivlar hisobidan to'lashi kerak; yetmasa — ustav fondi kamaytiriladi (23-modda).
Boshqaruv
Oliy organ — ishtirokchilarning umumiy yig'ilishi. Kuzatuv kengashi majburiy emas: u ustavda nazarda tutilishi mumkin. Joriy faoliyatni yakka boshchi yoki kollegial ijroiya organi yuritadi va u umumiy yig'ilish oldida, kengash bo'lsa — kengash oldida ham hisobdor (30-modda).
Ulushni sotish
Ulushni boshqa ishtirokchiga o'tkazish uchun jamiyatning ham, qolgan ishtirokchilarning ham roziligi kerak emas — ustavda boshqacha yozilmagan bo'lsa. Uchinchi shaxsga o'tkazish ustavda taqiqlanmagan bo'lsa mumkin, lekin qolgan ishtirokchilarning imtiyozli sotib olish huquqi bor va uni bir oy ichida amalga oshiradi (21-modda).
Ikkita amaliy tafsilot: notarial tasdiq qonun bo'yicha talab qilinmaydi — u faqat ustav shart qilgan holda kerak bo'ladi, aks holda oddiy yozma shakl yetarli; va ulushga bo'lgan huquq imzo qo'yilgan paytda emas, Yagona davlat reyestriga yozuv kiritilgan paytda o'tadi.
Chet el ishtiroki: shakl o'sha, talablar boshqa
Qidiruvda chet ellik ta'sischi qaysi shaklni tanlashi mumkinligini cheklovchi hech narsa topilmadi. O'zgaradigan narsa — o'sha shaklga qo'shiladigan talablar. Ular qo'shiladimi yoki yo'qmi, bitta chegara va bitta farqqa bog'liq.
Avval farq: pasport emas, rezidentlik
OʻRQ-598 ning 3-moddasi chet ellik investorlar qatoriga Oʻzbekistondan tashqarida doimiy yashovchi chet el fuqarolari va fuqaroligi bo'lmagan shaxslarni kiritadi. Xuddi shu modda mahalliy investorlar qatoriga esa "Oʻzbekiston Respublikasi rezidenti maqomiga ega bo'lgan chet ellik fuqarolar"ni kiritadi.
Oʻzbekiston rezidenti maqomiga ega chet el fuqarosi — mahalliy investor. Uning puli chet el investitsiyasi hisoblanmaydi, 15 foizga qo'shilmaydi va u ta'sis etgan kompaniyaga 400 mln so'mlik minimum qo'llanilmaydi.
Ya'ni sinov pasportda emas, yashash maqomida. Ko'p o'quvchi uchun javobni aynan shu o'zgartiradi.
Chegara: 15 foiz
Chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxona — bu chet el investitsiyasi aksiyalar, ulushlar yoki ustav fondining kamida 15 foizini tashkil etadigan korxona (OʻRQ-598, 3-modda). Shu chegaradan boshlab quyidagilar qo'llanila boshlaydi; undan past bo'lsa — qo'llanilmaydi.
15 foizdan keyin nima o'zgaradi
- Ustav fondi. 400 mln so'm; Qoraqalpog'iston va Xorazmda yangi tashkil etilsa — 200 mln so'm (VM 66-son, 11-ilova). Ustav fondi shu miqdordan kam bo'lsa, ro'yxatdan o'tkazish rad etiladi (40-band).
- Arizani imzolash. Ta'sischilar orasida Oʻzbekiston fuqarosi bo'lmagan shaxs bo'lsa, ariza ERI bilan imzolanadi; Face-ID / Yagona identifikatsiya orqali rozilik berish yo'li chet el fuqarolari uchun ochiq emas (13-band).
- Qo'shimcha rad etish asosi. Ta'sis hujjatlarida ko'rsatilgan chet el investitsiyasi ulushi qonunchilik talab qiladigan ulushga mos kelmasligi (41-band).
- Davlat boji o'zgarmaydi. Chet el ishtiroki bo'lsa ham, bo'lmasa ham 1× BHM (OʻRQ-600).
- Bank imkoniyatlari kengroq. Bunday korxonalar istalgan valyutada, mamlakat ichida ham, tashqarisida ham istalgan bankda hisobvaraq ochishi va yuritishi, chet el valyutasida kredit olishi va qaytarishi mumkin (OʻRQ-598, 51-modda).
- Ustav fondining pastki chegarasi bor. Muddatida shakllantirilmasa, u haqiqatda kiritilgan miqdorgacha kamaytirilishi mumkin, lekin qonunda belgilangan eng kam miqdordan past emas — aks holda korxona boshqa shaklga o'tkaziladi (56-modda).
Umumiy qoida esa boshqa tomonga ishlaydi: chet el investitsiyasi uchun huquqiy rejim mahalliy investitsiya rejimidan noqulayroq bo'lishi mumkin emas (OʻRQ-598, 46-modda).
Sizga umuman kompaniya kerakmi?
Ba'zi chet el kompaniyalariga Oʻzbekistonda alohida yuridik shaxs kerak emas. Muqobil — filial yoki vakolatxona. Ular funksiyasi bo'yicha farqlanadi: vakolatxona bosh tashkilotning manfaatlarini ifodalaydi va himoya qiladi; filial esa bosh tashkilot faoliyatini — to'liq yoki qisman, shu jumladan vakolatxona vazifasini ham — amalga oshiradi (FK 47-modda; OʻRQ-1137, 6-modda).
Ikkalasi ham yuridik shaxs emas; ikkalasi ham bosh tashkilot tasdiqlagan nizom asosida ishlaydi, rahbari bosh tashkilot tomonidan tayinlanadi va ishonchnoma asosida ish yuritadi; javobgarlik bosh tashkilotda qoladi. Oʻzbekiston jamiyati uchun ikkalasini ochish umumiy yig'ilishning kamida uchdan ikki ko'pchilik ovozi bilan qabul qilingan qarorini talab qiladi, va ikkalasi ham Yagona davlat reyestrida aks etadi (6-modda).
Oʻzbekiston kompaniyasining filiali — qayd etiladi, ro'yxatdan o'tkazilmaydi
Tashkil etilgan (yoki yopilgan) paytdan 10 kun ichida Davlat xizmatlari markaziga xabar beriladi; ta'sis yig'ilishi bayoni va filial nizomi davlat tilida, PDF shaklida ilova qilinadi; yig'im olinmaydi; qaror ikki ish soati ichida chiqadi; filial bosh tashkilotning STIRida ishlaydi (VM 66-son, 11-ilovadagi ma'muriy reglament).
Bu tartib chet el tijorat tashkilotining filiali yoki vakolatxonasiga qo'llanilmaydi — o'sha reglamentning 1-bandi ularni bevosita istisno qiladi. Ular uchun butunlay boshqa rejim, akkreditatsiya amal qiladi.
Chet el kompaniyasining vakolatxonasi — akkreditatsiya
Tartib VM 76-son (07.02.2024) qarori bilan belgilangan. U chet el banklari vakolatxonalariga taalluqli emas.
Savdo qila oladimi? Yo'q. Nizomning 7-bandi: vakolatxona yuridik shaxs hisoblanmaydi va xo'jalik yoki tijorat faoliyatini amalga oshirmaydi. Bitta istisno — chet el aviakompaniyasi vakolatxonasi tijorat faoliyatini yuritishi mumkin.
| Akkreditatsiya qiluvchi organ | Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi |
|---|---|
| Muddat | ariza beruvchining tanlovi bo'yicha 1 yildan 3 yilgacha |
| Qaror muddati | 5 ish kuni |
| Ariza uchun yig'im | olinmaydi |
| Berilganda davlat boji | 48× BHM — 2026-yil 7-avgust holatiga 19 776 000 so'm, 2026-yil 1-sentyabrdan 21 120 000 so'm; Yagona portal orqali topshirilsa shu miqdorning 90 foizi |
| ERI | portal orqali topshirishda talab qilinmaydi (11-band) |
| To'lov muddati | ijobiy qarordan bir oy; o'tkazib yuborilsa qayta topshiriladi |
| Uzaytirish | muddat tugashidan kamida bir oy oldin |
| Soliq | joylashgan hududda avtomatik hisobga qo'yiladi (22-band) |
Hujjatlar (2-ilova, 5-band): ariza; chet el kompaniyasining ta'sis hujjatlari; uning o'z mamlakatida ro'yxatdan o'tganini tasdiqlovchi hujjat (guvohnoma, savdo reyestridan ko'chirma yoki savdo litsenziyasi); vakolatxona rahbariga pasport ma'lumotlari va vakolatlari ko'rsatilgan ishonchnoma; hamda bosh tashkilot rahbariyati imzolagan va muhrlagan vakolatxona nizomi.
Apostil aynan shu yerda talab qilinadi. Bu hujjatlar notarial tasdiqlangan, o'zbek yoki rus tilida, 1961-yilgi Gaaga konvensiyasi bo'yicha apostil qo'yilgan yoki konsullik legalizatsiyasidan o'tgan, va olti oydan oshmagan bo'lishi kerak.
Bu talabni kompaniyani ro'yxatdan o'tkazishga ko'chirmang. U akkreditatsiya uchun yozilgan. VM 66-son qarori kompaniya ro'yxati uchun bunday narsa talab qilmaydi.
Rad etish asoslari (17-band): hujjatlarning to'liq emasligi yoki lozim darajada rasmiylashtirilmaganligi; noto'g'ri ma'lumot; nizomning Oʻzbekiston qonunchiligiga zid bo'lishi; yoki bosh tashkilot yoxud vakolatxona qonunchilikni buzgani haqidagi ma'lumot. Qayta ko'rib chiqishda organ birinchi safar ko'rsatmagan asoslarni keltira olmaydi. Shikoyat sudga beriladi.
Taqqoslash odatda shu yerda hal bo'ladi: vakolatxona akkreditatsiyasi 48× BHM turadi, kompaniyani ro'yxatdan o'tkazish esa 1× BHM. Bu nisbat, ustiga vakolatxonaning savdo qila olmasligi — ko'pincha savolga javobni o'zi beradi.
Keyinchalik shaklni o'zgartirish
Qayta tashkil etish umumiy yig'ilish qarori bilan, beshta shaklda amalga oshiriladi: qo'shib yuborish, qo'shib olish, bo'lish, ajratib chiqarish va o'zgartirish. U yangi yuridik shaxslar ro'yxatdan o'tkazilgan paytdan kuchga kiradi; qo'shib olishda esa — qo'shib olingan jamiyat faoliyati tugatilgani haqidagi yozuv reyestrga kiritilgan paytdan (60-modda).
Kreditorlarni himoya qiluvchi qoidalar qat'iy: qaror qabul qilingandan 30 kun ichida jamiyat har bir ma'lum kreditorni yozma xabardor qilishi va ommaviy axborot vositalarida e'lon berishi shart. Kreditorlar shundan keyin 30 kun ichida majburiyatlarni muddatidan oldin tugatish yoki bajarishni, shuningdek zararni qoplashni talab qilishi mumkin. Qayta tashkil etish davlat ro'yxatidan faqat kreditorlar xabardor qilingani tasdiqlangach o'tkaziladi. Qo'shib yuborish, qo'shib olish va bo'lishda faoliyati tugaydigan jamiyatning bank hisobvaraqlari yopiladi va qoldiqlar taqsimlanadi.
Keyingi qadam
Qaysi shakl aynan sizga to'g'ri kelishini bu maqola aytmaydi — bu javob maqolaga ma'lum bo'lmagan holatlarga bog'liq. Ro'yxatdan o'tkazish tartibi va hujjatlar ro'yxati alohida maqolada; Delaware LLC bilan yonma-yon taqqoslash esa qiyosiy jadvalda.