Bitta jumla, uchta shart

Fuqarolik kodeksining 364-moddasi shartnoma qachon tuzilgan hisoblanishini bitta jumlada aytadi: tomonlar o'rtasida barcha muhim shartlar yuzasidan talab qilinadigan shaklda kelishuvga erishilgan bo'lsa.

Bu jumlada uchta mustaqil talab bor va ularning har biri alohida buziladi:

  • kelishuv bo'lishi kerak;
  • u barcha muhim shartlarni qamrab olishi kerak;
  • u talab qilinadigan shaklda bo'lishi kerak.

Uchinchisi alohida mavzu — u shartnoma shakli haqidagi maqolada. Bu maqola birinchi ikkitasi haqida.

Muhim shart nima

364-moddaning ikkinchi qismi (2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli qonun tahririda) uchta toifani sanaydi:

  • shartnoma narsasi to'g'risidagi shartlar;
  • qonunchilikda shu turdagi shartnoma uchun muhim yoki zarur deb hisoblangan shartlar;
  • tomonlardan birining arizasiga ko'ra kelishib olinishi zarur bo'lgan hamma shartlar.

Uchinchi toifani e'tibordan chetda qoldirmang. Agar muzokara chog'ida siz "kafolat muddatisiz imzolamayman" desangiz, kafolat muddati shu shartnoma uchun muhim shartga aylanadi — qonunda bunday yozilmagan bo'lsa ham. Kelishilmasa, shartnoma yo'q.

Muhim shart kelishilmasa — shartnoma "tuzilmagan"

Bu nozik, lekin muhim farq. Shartnoma haqiqiy emas deyilmaydi — u umuman tuzilmagan hisoblanadi. Ya'ni bekor qilinadigan narsa yo'q, e'tiroz bildiriladigan shart yo'q; huquqiy jihatdan hech narsa yuz bermagan.

Bu qoida ba'zi boshqa tizimlardagidan qat'iyroq. Masalan AQShning tovar sotish qoidalari (UCC § 2-204(3)) ochiq qolgan shartlar bo'lsa ham shartnomani saqlab qolishga harakat qiladi. Oʻzbekiston kodeksida bunday saqlab qoluvchi qoida yo'q.

Shartnoma qanday tuziladi: oferta va aksept

364-moddaning oxirgi qismi mexanizmni belgilaydi: bir tomon oferta yuboradi, ikkinchisi aksept qiladi.

Oferta (367-modda)

Har qanday taklif oferta emas. Oferta bo'lishi uchun taklif:

  • bir yoki bir necha muayyan shaxsga yuborilgan bo'lishi;
  • yetarli darajada aniq bo'lishi;
  • taklif qilgan shaxsning javob bergan shaxs bilan shartnoma tuzgan deb hisoblash niyatini ifoda etishi kerak.

Va ofertada shartnomaning muhim shartlari ifoda qilingan bo'lishi kerak — 364 va 367-moddalar shu yerda tutashadi.

Nomuayyan shaxslarga yo'llangan reklama esa oferta emas, balki ofertaga taklif etish (369-modda). Lekin agar taklifda barcha asosiy shartlar bo'lsa va javob bergan har qanday shaxs bilan shartnoma tuzish xohishi ko'rinib tursa — bu ommaviy oferta va u bog'laydi.

Oferta qaytarib olinmaydi (368-modda)

Bu ko'p tizimlardan farq qiladigan qoida: aksept uchun belgilangan muddat davomida oferta qaytarib olinishi mumkin emas. Ofertaning o'zida boshqacha yozilgan bo'lsa yoki vaziyatdan boshqacha anglashilsa — bundan mustasno.

Ya'ni siz yuborgan aniq taklif, muddati bilan birga, sizni bog'laydi. Agar bog'lanmoqchi bo'lmasangiz, buni ofertaning o'zida yozing.

Aksept (370-modda)

Aksept to'liq va pisandasiz bo'lishi kerak. Uch amaliy qoida:

  • Sukut saqlash aksept emas — qonundan, ish muomalasi odatidan yoki tomonlarning avvalgi munosabatlaridan boshqacha ma'no kelib chiqmasa;
  • Harakat aksept bo'ladi. Ofertani belgilangan muddatda olgan shaxs unda ko'rsatilgan shartlarni bajarishga kirishsa — tovar jo'natsa, xizmat ko'rsatsa, summani to'lasa — bu aksept hisoblanadi (2021-yil tahriri);
  • Boshqa shartlar bilan javob aksept emas. 375-modda: bunday javob akseptdan bosh tortish va ayni vaqtda yangi oferta.

Oxirgi qoida amalda eng ko'p muammo tug'diradi. Siz shartnoma loyihasini yuborasiz, ikkinchi tomon bitta bandni tahrirlab qaytaradi — bu sizning ofertangizni rad etish va yangi oferta qo'yish. Endi bog'langan tomon — siz emas, ular ham emas, toki kimdir o'zgarishsiz qabul qilmaguncha.

Shartnoma qachon tuzilgan bo'ladi

365-modda: oferta yuborgan shaxs akseptni olgan paytda. Yuborilgan paytda emas — olingan paytda.

Muddatlar 372–374-moddalarda:

  • ofertada muddat ko'rsatilgan bo'lsa — aksept shu muddat ichida olinishi kerak (372-modda);
  • muddat ko'rsatilmagan bo'lsa — qonunchilikda belgilangan muddatda, u ham bo'lmasa "buning uchun normal zarur bo'lgan vaqt" ichida (373-modda, 2021-yil tahriri);
  • og'zaki oferta muddatsiz qilingan bo'lsa — darhol (373-modda);
  • kechikkan aksept: agar u o'z vaqtida yuborilgan bo'lib kechikib yetib kelgan bo'lsa, oferta yuborgan taraf darhol "kechikdi" deb aytmasa, aksept kechikkan hisoblanmaydi (374-modda).

Agar shartnomada tuzilgan joy ko'rsatilmagan bo'lsa — oferta yuborgan yuridik shaxsning joylashgan yeri (376-modda).

Shartnoma qachon kuchga kiradi

357-modda: tuzilgan paytdan. Bitta istisno 2025-yil 25-dekabrdagi OʻRQ-1107-sonli qonun bilan kiritilgan: Davlat budjeti, davlat maqsadli jamg'armalari va budjet tashkilotlarining budjetdan tashqari jamg'armalaridan ajratiladigan mablag'lar bo'yicha yetkazib beruvchilar bilan tuzilgan shartnomalar — hamda ularga kiritilgan o'zgartirishlar — g'aznachilik organlarida ro'yxatdan o'tkazilganidan keyin kuchga kiradi.

Yana bir band, ko'pincha unutiladi: shartnomaning amal qilish muddati tugashi tomonlarni uni buzganlik uchun javobgarlikdan ozod qilmaydi.

Shartnoma tuzish erkinligi va uning chegarasi

354-modda erkinlikni e'lon qiladi: fuqarolar va yuridik shaxslar shartnoma tuzishda erkin, majburlashga yo'l qo'yilmaydi, qonunchilikda nazarda tutilmagan shartnoma ham tuzilishi mumkin (2021-yil tahriri).

Lekin o'sha moddaning o'zi istisnoni ham qo'yadi: shartnoma tuzish burchi Kodeksda, boshqa qonunda yoki olingan majburiyatda nazarda tutilgan bo'lishi mumkin. Bunday hollarda 377-modda ishga tushadi:

  • oferta olgan majbur taraf o'ttiz kun ichida aksept, rad javobi yoki kelishmovchiliklar bayonnomasi yuborishi kerak;
  • kelishmovchiliklar bayonnomasini olgan taraf uni o'ttiz kun ichida ko'rib chiqadi;
  • rad etilsa yoki javob kelmasa — masala sudga beriladi va sud kelishmovchilik chiqqan shartlarni o'zi belgilaydi (378-modda);
  • majbur taraf umuman bosh tortsa — ikkinchi taraf uni shartnoma tuzishga majbur qilish talabi bilan sudga murojaat qilishga haqli;
  • asossiz bo'yin tovlagan taraf yetkazilgan zararni to'laydi.

Amalda nima qilish kerak

  1. Muhim shartlar ro'yxatini yozib chiqing va ularning hammasi hujjatda borligiga ishonch hosil qiling. "Keyin kelishamiz" deb qoldirilgan shart — shartnoma yo'qligining eng keng tarqalgan sababi.
  2. Ofertaga muddat qo'ying. Muddatsiz oferta ham sizni bog'laydi, lekin qancha vaqtga bog'lashini "normal zarur bo'lgan vaqt" degan iborani talqin qiladigan sud aytadi.
  3. Tahrirlangan loyihani "kelishildi" deb hisoblamang. Har bir tahrir — yangi oferta. Kim oxirgi o'zgarishsiz qabul qilgan bo'lsa, shartnoma o'sha paytda tuzilgan.
  4. Ijroni boshlashdan oldin o'ylab ko'ring. Tovar jo'natish yoki to'lash aksept hisoblanadi — ya'ni "sinab ko'raylik" degan harakat sizni to'liq shartnomaga bog'lab qo'yishi mumkin.