Uchta savol

Shartnoma buzilganda javob uchta savolga bo'linadi: javobgar bo'ladimi, nima undiriladi va ijro davom etadimi. Kodeks ularni alohida javoblaydi va javoblar bir-biriga to'g'ri kelmaydi.

1. Javobgarlik: ayb, va tadbirkor uchun aybsiz javobgarlik

333-modda ikki qatlamli. Umumiy qoida (2021-yil 21-apreldagi OʻRQ-683-sonli qonun tahririda): qarzdor aybi bo'lgan taqdirda javob beradi, va agar u majburiyatni lozim darajada bajarish uchun o'ziga bog'liq hamma choralarni ko'rganini isbotlasa — aybsiz deb topiladi.

E'tibor bering, isbot yuki kimda: aybning yo'qligini majburiyatni buzgan shaxs isbotlaydi. Ya'ni sukut saqlagan qarzdor yutqazadi.

Uchinchi qism esa tadbirkorlik uchun boshqa rejim qo'yadi. Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishda majburiyatni bajarmagan shaxs javobgar bo'ladi, agar u ijro yengib bo'lmaydigan kuch — favqulodda va muayyan sharoitlarda oldini olib bo'lmaydigan vaziyatlar (fors-major) — tufayli imkonsiz bo'lganini isbotlay olmasa.

Va Kodeks nima fors-major emasligini ochiq sanaydi:

  • qarzdorning shartlashuvchi sheriklari majburiyatlarni buzgani;
  • majburiyatni bajarish uchun zarur tovarlarning bozorda yo'qligi;
  • qarzdorda zarur pul mablag'larining bo'lmagani.

Bu uchtasi — amalda eng ko'p aytiladigan uchta bahona. Ular ishlamaydi.

Yana ikkita band: 334-modda bo'yicha qarzdor o'zi jalb qilgan uchinchi shaxslarning ishi uchun javob beradi (2021-yil tahriri); 333-moddaning oxirgi qismi bo'yicha majburiyatni qasddan buzganlik uchun javobgarlikni oldindan cheklash to'g'risidagi bitim tuzilgan paytdan boshlab haqiqiy emas.

2. Nima undiriladi

Zarar (324-modda)

Qarzdor bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi tufayli yetkazilgan zararni to'lashi shart. Narxlar — majburiyat bajarilishi kerak bo'lgan joydagi, qarzdor talabni ixtiyoriy qanoatlantirgan kundagi narxlar; ixtiyoriy qanoatlantirilmagan bo'lsa — da'vo qo'zg'atilgan kundagi. Sud vaziyatga qarab qaror chiqarilgan kundagi narxlarni ham qo'llashi mumkin (2021-yil tahriri).

Boy berilgan foydani aniqlashda kreditor uni olish uchun ko'rgan choralari va qilgan tayyorgarligi hisobga olinadi. Ya'ni "biz undan ko'p ishlagan bo'lardik" degan gap yetarli emas — tayyorgarlikni ko'rsatish kerak.

Neustoyka (260–263-moddalar)

Neustoyka — qonun yoki shartnoma bilan belgilangan pul summasi. Uning butun ma'nosi 260-moddaning ikkinchi qismida:

Neustoyka to'lash haqidagi talab bo'yicha kreditor o'ziga yetkazilgan zararni isbotlashga majbur emas.

Amalda bu — eng katta afzallik. Zararni raqamlar bilan isbotlash qimmat va uzoq; neustoykani esa shartnomadan o'qib olish kifoya.

Shakllari (261-modda):

  • jarima — odatda qat'iy pul summasi, bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun;
  • penya — kechiktirilgan har bir kun uchun majburiyatning bajarilmagan qismiga nisbatan foiz bilan.

Ikkita shart: neustoyka to'g'risidagi kelishuv yozma bo'lishi kerak (262-modda), va neustoyka bilan faqat haqiqiy talab ta'minlanadi (260-modda). Agar qarzdor buzganlik uchun javobgar bo'lmasa, neustoyka ham talab qilinmaydi.

263-modda: qonunda belgilangan neustoyka (qonuniy neustoyka) shartnomada yozilgan-yozilmaganidan qat'i nazar talab qilinadi, va qonun taqiqlamasa uning miqdorini kelishuv bilan oshirish mumkin.

Ikkalasi birga: 325-modda

Standart qoida — zararning neustoyka bilan qoplanmagan qismi to'lanadi. Ya'ni neustoyka zarar hisobiga o'tadi.

Lekin qonun yoki shartnoma boshqacha belgilashi mumkin: faqat neustoyka undiriladigan; zarar neustoykadan tashqari to'la undiriladigan; yoki kreditorning tanloviga ko'ra biri. Shartnoma yozayotganda buni ochiq yozib qo'ying — aks holda standart qoida ishlaydi.

Pul qarzi: 327-modda

Boshqa shaxsning pulini g'ayriqonuniy ushlab qolish, qaytarishdan bosh tortish yoki to'lovni kechiktirish uchun shu summaga foiz to'lanadi. Miqdori — kreditorning joylashgan yeridagi bank foizining hisob stavkasi, pul majburiyati bajarilgan kunda. Sud da'vo qo'zg'atilgan yoki qaror chiqarilgan kundagi stavkani qo'llashi mumkin. Zarar shu foizdan oshsa — ortiqcha qismi ham undiriladi.

3. Sud kelishilgan summani kamaytirishi mumkin

326-modda: agar to'lanishi lozim bo'lgan neustoyka buzish oqibatlariga nomutanosib ekani ko'rinib tursa, sud uni kamaytirishga haqli. Bunda hisobga olinadi:

  • qarzdor majburiyatni qay darajada bajargani;
  • tomonlarning mulkiy ahvoli;
  • kreditorning manfaatlari.

Bu qoidani shartnoma bilan chetlab o'tib bo'lmaydi. Ya'ni juda katta penya yozib qo'yish himoya bermaydi — u kamaytiriladi.

Bu AQSh yondashuvidan farq qiladi. UCC § 2-718(1) bo'yicha asossiz katta kelishilgan zarar sharti jarima sifatida butunlay haqiqiy emas — ya'ni hech narsa qolmaydi. Oʻzbekistonda sud raqamni pasaytiradi, lekin talab yo'qolmaydi.

4. Ijro davom etadimi

330-modda ikkiga bo'ladi va farq nozik:

  • majburiyat lozim darajada bajarilmagan bo'lsa — neustoyka to'lash va zararni qoplash qarzdorni majburiyatni asl holida bajarishdan ozod qilmaydi;
  • majburiyat umuman bajarilmagan bo'lsa — zararni qoplash va neustoyka to'lash ozod qiladi.

Ya'ni yomon bajarilgan ish uchun pul olib, keyin yana tuzatishni ham talab qilish mumkin; umuman bajarilmagan ish uchun esa pul olsangiz — masala yopiladi.

Uchinchi qism: kechikish tufayli ahamiyatini yo'qotgan ijroni kreditor qabul qilishdan bosh tortsa, shuningdek voz kechish haqi tarzidagi neustoyka to'langan bo'lsa — qarzdor asl holida bajarishdan ozod bo'ladi.

5. Kreditorning o'z aybi

335-modda: agar kreditor qasddan yoki ehtiyotsizlik tufayli ijroning imkonsiz bo'lishiga yoki zararning ko'payishiga ko'maklashgan bo'lsa, yoxud zararni kamaytirish choralarini ko'rmagan bo'lsa — sud haq miqdorini kamaytirishga yoki butunlay rad etishga haqli.

Bu — zararni kamaytirish majburiyati. Yetkazib berish to'xtaganda o'rniga tovar izlamay o'tirish qimmatga tushishi mumkin.

6. Javobgarlikni cheklash: qachon ishlaydi

332-modda ikki chegara qo'yadi:

  • qonun ayrim turdagi majburiyatlar uchun to'la qoplashga bo'lgan huquqni cheklashi mumkin (cheklangan javobgarlik);
  • qo'shilish shartnomasida yoki kreditor iste'molchi bo'lgan shartnomada javobgarlikni cheklash kelishuvi haqiqiy emas — agar javobgarlik hajmi qonun bilan belgilangan bo'lsa va kelishuv buzilishdan oldin tuzilgan bo'lsa.

Va yuqorida aytilgani: qasddan buzganlik uchun javobgarlikni oldindan cheklash umuman haqiqiy emas (333-modda).

Shartnoma yozayotganda

  1. Neustoykani yozing va yozma qiling. 262-modda buni talab qiladi, va u zararni isbotlash yukidan qutqaradi.
  2. Neustoyka va zarar munosabatini aniqlang. Jim qolsangiz — 325-moddaning standarti: neustoyka zarar hisobiga o'tadi.
  3. Haddan oshirmang. 326-modda nomutanosib summani kamaytiradi, ya'ni juda katta penya himoya bermaydi.
  4. Fors-major bandini yozganda 333-moddaning uchinchi qismini eslang: yetkazib beruvchining nosozligi, bozorda tovar yo'qligi va pul yetishmasligi fors-major emas. Agar bularni qamrab olmoqchi bo'lsangiz — shartnomada ochiq yozing, chunki qonun ularni bermaydi.