Bu savolga bitta raqam bilan javob yo'q
"Oʻzbekistonda MChJ uchun eng kam ustav kapitali qancha?" — bu savolga ishonch bilan aytilgan har qanday yagona raqam ba'zi o'quvchilar uchun noto'g'ri bo'ladi. "Umuman yo'q" degan javob ham shunday.
Javob tarmoqlanadi, va eng muhim tarmoq aynan chet ellik ta'sischilarga tegishli. Shuning uchun bu maqola raqamdan emas, tarmoqdan boshlanadi.
1. Umumiy qoida: umumiy minimum yo'q
OʻRQ-1137 ning 15-moddasi: ustav fondining eng kam miqdori litsenziya talablarida belgilanishi mumkin. Ya'ni qonunning o'zi minimum belgilamaydi — u minimum bo'lishi mumkinligini aytadi, va u shaklga emas, faoliyatga bog'lanadi.
Oddiy tilda: litsenziyalanmaydigan faoliyat bilan shug'ullanadigan, mahalliy ta'sischili odatiy MChJ uchun qonun quyi chegara belgilamaydi. Ustav fondi — ta'sischilar ustavda yozgan miqdor, va u ishtirokchilar ulushlarining nominal qiymatlaridan tashkil topadi.
Sana muhim: bu yangi qonun — OʻRQ-1137, 2026-yil 22-iyuldan kuchda. Bekor qilingan qonunda bu qoida 14-moddada edi. "14-modda"ga havola qiladigan har qanday manba bekor qilingan qonunga havola qilmoqda.
2. Asosiy tarmoq: chet el ishtiroki
VM 66-son qarorining 11-ilovasi (165-son qarorning 28.03.2024 tahriri) ustav fondining eng kam miqdoriga talablarni belgilaydi:
| Kim | Eng kam ustav fondi |
|---|---|
| Chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalar | 400 mln so'm |
| Qoraqalpog'iston Respublikasi va Xorazm viloyatida yangi tashkil etilgan shunday korxonalar | 200 mln so'm |
| To'liq shirkat | 50× BHM |
Jadvalda oddiy MChJ uchun qator yo'q — bu 15-modda bergan javobning boshqa tomondan tasdig'i.
Kimga tegadi. OʻRQ-598 ning 3-moddasi: chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxona — chet el investitsiyasi aksiyalar, ulushlar yoki ustav fondining kamida 15 foizini tashkil etadigan korxona. Oʻzbekiston rezidenti maqomiga ega chet el fuqarosi esa mahalliy investor hisoblanadi, ya'ni uning hissasi bu 15 foizga qo'shilmaydi.
Xato qilinsa nima bo'ladi. 66-son qarorning 40-bandi ustav fondining 11-ilovadagi miqdordan kamligini ro'yxatdan o'tkazishni rad etish asosi qiladi; 41-band esa ta'sis hujjatlarida ko'rsatilgan chet el ulushining qonunchilik talabiga mos kelmasligini qo'shadi.
Keyinchalik. OʻRQ-598 ning 56-moddasi: ustav fondini muddatida shakllantirmagan chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxona uni haqiqatda kiritilgan miqdorgacha kamaytirishi mumkin, lekin qonunda belgilangan eng kam miqdordan past emas — aks holda boshqa tashkiliy-huquqiy shaklga o'tkaziladi.
Ikkala rost gap yonma-yon turishi kerak:
- Oʻzbekistonda MChJ uchun umumiy minimal ustav kapitali yo'q.
- Chet el investitsiyasi 15 foiz va undan yuqori bo'lgan kompaniyada ustav fondi 400 mln so'mdan kam bo'lmasligi kerak (Qoraqalpog'iston va Xorazmda 200 mln so'm).
Ularning har biri alohida aytilsa — chalg'itadi.
3. Litsenziyalanadigan faoliyat
15-modda litsenziya talablariga havola qiladi, 11-ilovaning izohi ham xuddi shuni takrorlaydi: litsenziyalanadigan faoliyat amalga oshirilganda ustav fondining eng kam miqdori shu faoliyat uchun qonunchilik hujjatlarida belgilangan talablarga muvofiq bo'lishi kerak.
Qonunning o'zida bitta sektor qoidasi bor: kredit tashkiloti sifatida ro'yxatdan o'tayotgan jamiyatda har bir ishtirokchi o'z ulushining kamida 30 foizini ro'yxatdan oldin kiritishi shart (15-modda).
Bank, sug'urta va boshqa litsenziyalanadigan faoliyat turlari uchun aniq raqamlar bu maqolada ataylab keltirilmaydi: ular tekshirilgan manbadan olinmagan. O'z sohangiz bo'yicha raqamni sohaviy qonunchilikdan yoki litsenziyalovchi organdan oling — aynan shu joyda ikkinchi darajali saytlar eng ko'p xato qiladi.
4. Birlik va sana
Yuqoridagi raqamlarning ikkitasi so'mda emas, BHMda: 10 000 baravar BHM baholash chegarasi (15-modda) va to'liq shirkat uchun 50× BHM (11-ilova). BHM Prezident farmoni bilan o'zgaradi:
| Miqdor | Hujjat | Kuchga kirgan |
|---|---|---|
| 412 000 so'm | PF-91, 02.06.2025 | 2025-yil 1-avgust — 2026-yil 7-avgust holatiga amaldagi qiymat |
| 440 000 so'm | PF-115, 23.06.2026 | 2026-yil 1-sentyabr |
Demak baholash chegarasi bugun 4,12 mlrd so'm va 1-sentyabrdan 4,4 mlrd so'm; 50× BHM esa bugun 20,6 mln so'm va o'sha sanadan 22 mln so'm.
Farqni ko'rish muhim: 400 mln so'm — qat'iy summa, BHMga bog'lanmagan. U BHM bilan birga o'zgarmaydi; u faqat 11-ilova o'zgartirilganda o'zgaradi, oxirgi marta 28.03.2024 da o'zgargan. Bu maqolada ikkala turdagi raqam ham bor, va qaysi biri qaysi turga kirishini bilish kerak.
5. Nopul hissalar
16-modda hissa turlarini keng belgilaydi: pul, qimmatli qog'ozlar, o'zga ashyolar yoki mulkiy huquqlar yoxud pul bahosiga ega bo'lgan, boshqa shaxsga o'tkaziladigan o'zga huquqlar — shu jumladan mulkdan muayyan muddat foydalanish huquqi.
Ikkita nazorat mexanizmi bor, bittasi emas:
- Bir ovozdan. Nopul hissaning pul bahosi umumiy yig'ilishning barcha ishtirokchilar tomonidan bir ovozdan qabul qilingan qarori bilan tasdiqlanadi (16-modda).
- Chegaradan yuqorisi — mustaqil baholash. 15-modda: qiymati 10 000 baravar BHMdan yuqori nopul hissa baholovchi tashkilot tomonidan baholanadi va baholangan qiymatdan yuqori yozib qo'yilishi mumkin emas.
Foydalanish huquqi muddatidan oldin tugasa (16-modda): uni bergan ishtirokchi jamiyatning talabiga binoan qolgan muddat uchun shunday mulkdan foydalanish to'loviga teng pul kompensatsiyasini to'laydi — bir oy ichida, agar umumiy yig'ilish qarori yoki ta'sis hujjatlarida boshqa tartib belgilanmagan bo'lsa. Bu qaror qabul qilinayotganda o'sha ishtirokchining ovozi hisobga olinmaydi.
6. Muddat va uni o'tkazib yuborish oqibati
Muddat. Har bir ishtirokchi o'z hissasini jamiyat davlat ro'yxatidan o'tkazilgan paytdan bir yil ichida to'liq kiritishi shart (15-modda). Kredit tashkiloti sifatida ro'yxatdan o'tishda har bir ishtirokchining hissasining kamida 30 foizi ro'yxatdan oldin kiritiladi.
Oqibat (23-modda) — bu jarima emas:
- hissasini kiritmagan ishtirokchining ulushi jamiyatga o'tadi;
- jamiyat unga haqiqatda kiritilgan qismga mutanosib ulushning haqiqiy qiymatini to'lashi kerak — yoki uning roziligi bilan shunga teng qiymatdagi mol-mulk berishi mumkin;
- ustavda yumshoqroq tartib belgilanishi mumkin: faqat to'lanmagan qismga mutanosib ulush o'tadi;
- to'lash muddati — ulush o'tgan paytdan bir yil;
- to'lov sof aktivlar bilan ustav fondi o'rtasidagi farq hisobidan amalga oshiriladi; farq yetmasa, jamiyat ustav fondini yetishmagan miqdorga kamaytirishi shart.
Amaliy ma'nosi: hissasini kiritmagan ta'sischi ulushini yo'qotadi va uning qiymati bo'yicha jamiyatning kreditoriga aylanadi — jamiyat esa uni to'lash uchun ustav fondini kichraytirishga majbur bo'lishi mumkin. Aynan shu ikkinchi darajali oqibat kutilmaydi, va aynan shuning uchun "katta ustav fondi yozamiz, keyin to'laymiz" — yomon reja.
Chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxona uchun bu kichrayishning quyi chegarasi bor: OʻRQ-598, 56-modda — qonunda belgilangan eng kam miqdordan past emas, aks holda boshqa shaklga o'tkaziladi.
7. Bu qoidalar oxirgi marta qachon o'zgargan
| Qoida | Hujjat | Sana |
|---|---|---|
| Umumiy minimum yo'q; 1 yillik muddat; 10 000× BHM baholash chegarasi | OʻRQ-1137, 15-modda | 2026-yil 22-iyuldan kuchda — qonun butunlay yangi, modda raqami 14 dan 15 ga ko'chgan |
| Chet el investitsiyali korxonalar uchun 400 / 200 mln so'm | 66-son qaror, 11-ilova (165-son qaror tahriri) | 28.03.2024 |
| 15 foiz ta'rifi | OʻRQ-598, 3-modda | qonunning oxirgi tahriri 25.07.2026 |
| BHM | PF-115 | 2026-yil 1-sentyabrdan o'zgaradi |
To'rttadan ikkitasi bu matn tayyorlangan sanadan bir necha hafta ichida o'zgargan. Bu — manbaning sanasini tekshirish kerakligining eng kuchli isboti.
Xulosa o'rniga
Bu maqoladan bitta narsa esda qolsa, u raqam bo'lmasin. Javob siz kimligingizga va qachon so'raganingizga bog'liq: ro'yxatdan o'tkazishdan oldin har bir summani manbadan qayta tekshiring. Ro'yxat tartibi va 15 foizli sinovning to'liq tavsifi alohida maqolalarda.