Boshlang'ich kutish noto'g'ri bo'lishi mumkin
Oʻzbekiston huquqidan kelgan tomon shartnoma buzilganda "ular baribir yetkazib berishi kerak" deb o'ylaydi. FKning 330-moddasi bunga asos beradi: lozim darajada bajarilmagan majburiyat uchun pul to'lash qarzdorni asl holida bajarishdan ozod qilmaydi.
AQSh tizimi teskari joydan boshlaydi. Asosiy javob — pul. Tovarni majburan oldirish (§ 2-716) — istisno, qoida emas.
Quyidagilarning bari UCCning 2-moddasidan, ya'ni tovar sotish uchun va namunaviy matn sifatida. Xizmat shartnomasi bo'lsa — bu qoidalar sizga tegishli emas.
Xaridor uchun: ikki yo'l
Yo'l 1 — qoplash xaridi (§ 2-712)
Sotuvchi yetkazib bermasa, xaridor "cover" qilishi mumkin: vijdonan va asossiz kechikishsiz, o'rniga tovar sotib olish yoki sotib olish shartnomasini tuzish.
Keyin u qoplash xaridi narxi bilan shartnoma narxi o'rtasidagi farqni undiradi, qo'shimcha va oqibatli zararlar bilan birga, sotuvchining buzishi tufayli tejalgan xarajatlarni chegirib.
Uchinchi qism muhim: qoplash xaridini qilmaslik xaridorni boshqa himoya vositalaridan mahrum qilmaydi.
Yo'l 2 — bozor narxi farqi (§ 2-713)
Qoplash xaridi qilinmasa, o'lchov — xaridor buzish haqida bilgan paytdagi bozor narxi bilan shartnoma narxi o'rtasidagi farq, qo'shimcha va oqibatli zararlar bilan, tejalgan xarajatlarni chegirib.
Bozor narxi qaysi joyda olinadi: yetkazib berish uchun belgilangan joyda; tovar kelganidan keyin rad etilgan yoki qabul qilish bekor qilingan hollarda esa — kelgan joyda.
Vaqt farqiga e'tibor bering. § 2-712 real xarid vaqtiga qaraydi, § 2-713 esa bilgan paytga. Ko'tarilayotgan bozorda bu ikkisi jiddiy farq qiladi.
Tovar qabul qilingan bo'lsa (§ 2-714)
Xaridor tovarni qabul qilib, keyin nomuvofiqlik topsa va bildirishni yuborgan bo'lsa, kafolat buzilishi uchun o'lchov: qabul qilish vaqti va joyidagi qabul qilingan tovar qiymati bilan kafolatlangan holdagi qiymati o'rtasidagi farq — agar alohida holatlar boshqacha miqdorni ko'rsatmasa.
Sotuvchi uchun: § 2-708
Xaridor qabul qilmasa yoki voz kechsa, o'lchov — yetkazib berish vaqti va joyidagi bozor narxi bilan to'lanmagan shartnoma narxi o'rtasidagi farq, qo'shimcha zararlar bilan, tejalgan xarajatlarni chegirib.
Ikkinchi qism — muhim qo'shimcha. Agar bu o'lchov sotuvchini to'liq bajarilgandagi holatiga keltirish uchun yetarli bo'lmasa, o'lchov — sotuvchi to'liq bajarilganda olgan bo'lar edi degan foyda (oqilona umumiy xarajatlar bilan birga), oqilona qilingan xarajatlar uchun hisobga olish va qayta sotishdan olingan tushum uchun kredit bilan.
Bu qoida "lost volume seller" holatida ishlaydi: agar sotuvchi bir xil tovarni istagancha yetkazib bera olsa, tovarni boshqasiga sotgani zararni yo'q qilmaydi — u bitta emas, ikkita sotgan bo'lardi.
Tovarning o'zini olish: § 2-716
(1) Majburiy ijro tovar noyob bo'lganda yoki boshqa tegishli holatlarda belgilanishi mumkin.
"Boshqa tegishli holatlar" ochiq qoldirilgan va u sud amaliyoti masalasi — bu maqolada sud amaliyoti keltirilmaydi.
Uchinchi qism yana bir vositani beradi: shartnomaga aniqlangan tovarlar uchun xaridorda replevin huquqi bor — agar oqilona harakatlardan keyin u qoplash xaridini qila olmasa, yoki vaziyat bunday harakat natijasiz bo'lishini ko'rsatsa.
Solishtiring: Oʻzbekistonda asl holida bajarish standart holat (FK 330-modda); AQShda esa istisno. Bu shartnoma yozayotganda ahamiyatli: agar sizga aynan tovar kerak bo'lsa — uni noyob deb ko'rsatadigan yoki majburiy ijro huquqini ochiq beradigan bandni yozib qo'ying.
Oldindan kelishilgan summa: § 2-718
Bu bo'lim Oʻzbekiston neustoykasidan tubdan boshqacha ishlaydi.
(1) Har qanday tomonning buzishi uchun zarar shartnomada oldindan belgilanishi mumkin, biroq faqat kutilgan yoki haqiqiy zarar, isbotlash qiyinligi va boshqa yo'l bilan yetarli himoya olishning noqulayligi yoki imkonsizligi nuqtai nazaridan oqilona miqdorda. Asossiz katta kelishilgan zararni belgilaydigan shart jarima sifatida haqiqiy emas.
Ya'ni ikkita natija bor va oraliq yo'q:
- summa oqilona — u to'liq ishlaydi;
- summa asossiz katta — u butunlay o'chadi, va siz oddiy zarar hisobiga qaytasiz.
Oʻzbekistonda bunday emas. FKning 326-moddasi bo'yicha nomutanosib neustoykani sud kamaytiradi — talab yo'qolmaydi. Ya'ni bir xil "himoyalanish" niyati bilan yozilgan juda katta band ikki tizimda ikki xil natija beradi: Oʻzbekistonda pasaytirilgan summa, AQShda hech narsa.
Yana bir farq: FKning 260-moddasi bo'yicha neustoyka talab qilganda kreditor zararini isbotlashga majbur emas. § 2-718 esa oqilonalikni kutilgan yoki haqiqiy zararga bog'laydi — ya'ni zarar baribir muhokama predmetiga aylanadi.
Himoya vositalarini chegaralash: § 2-719
Shartnoma UCC bergan vositalarga qo'shimcha yoki ularning o'rniga vositalar nazarda tutishi mumkin — masalan, xaridor huquqini tovarni qaytarish va narxni qaytarib olish bilan, yoki nomuvofiq tovar yoki qismlarni ta'mirlash va almashtirish bilan cheklash.
Uchta chegara:
- (1)(b) Nazarda tutilgan vositaga murojaat qilish ixtiyoriy — agar u ochiq yagona deb kelishilmagan bo'lsa. Ya'ni "exclusive remedy" so'zi yozilmasa, qolgan vositalar ham ochiq qoladi;
- (2) Agar vaziyat cheklangan vositani o'z asosiy maqsadidan mahrum qilsa (fail of its essential purpose), Aktdagi vositalar qaytadan ochiladi. Amalda: "faqat ta'mirlaymiz" bandi, agar sotuvchi ta'mirlay olmasa, ishlamay qoladi;
- (3) Oqibatli zararni cheklash yoki istisno qilish mumkin — agar u vijdonsiz (unconscionable) bo'lmasa. Iste'mol tovarlarida shaxsga yetkazilgan jarohat uchun cheklash prima facie vijdonsiz; zarar tijorat xarakterida bo'lsa — emas.
Shartnoma yozayotganda
- Kelishilgan summani "oqilona" darajada ushlang va uni qanday hisoblaganingizni hujjatlashtiring. § 2-718 sizni hammasidan mahrum qilishi mumkin.
- "Exclusive remedy" so'zini yozing — aks holda cheklovingiz shunchaki qo'shimcha variant bo'lib qoladi (§ 2-719(1)(b)).
- Zaxira vosita qoldiring. § 2-719(2) bo'yicha yagona vosita ishlamay qolsa, butun cheklov quladi.
- Tovarning o'zi kerak bo'lsa — buni yozing. § 2-716 ni standart deb o'ylamang.
- Qoplash xaridini tez qiling va hujjatlashtiring. § 2-712 vijdonan va asossiz kechikishsiz qilishni talab qiladi; kechiktirish sizni § 2-713 ning bozor narxi bahsiga qaytaradi.