Avval: "AQSh shartnoma huquqi" degan hujjat yo'q

Oʻzbekistonda savol oddiy: Fuqarolik kodeksini ochasiz. AQShda esa birinchi navbatda uchta savolga javob berish kerak, va faqat shundan keyin qoidani izlash mumkin.

  1. Qaysi shtat? AQShda federal shartnoma kodeksi yo'q. Shartnoma huquqi — shtat huquqi, ellik bir tizim, va ular bir-biridan farq qiladi.
  2. Qanday shartnoma? Quyida keltirilgan Uniform Commercial Code (UCC) hujjatining 2-moddasi faqat tovar sotishga tegishli. Xizmat, dasturiy ta'minot litsenziyasi, ijara, mehnat, ko'chmas mulk — 2-modda ularni qamramaydi.
  3. Bu qoida qonunmi? UCC o'zi qonun emas — u namunaviy matn. Har bir shtat uni qabul qiladi va qabul qilishda o'zgartiradi. Quyidagi matn — namunaviy tahrir.

2-moddadan tashqarida qolgan hamma narsa common law — sud amaliyotida yotgan umumiy huquq. Uni bepul rasmiy manba sifatida keltirib bo'lmaydi, shuning uchun bu maqola u haqda qoida bermaydi. Bu chegara — kamchilik emas, balki halollik: platformada keltirib bo'lmaydigan narsa keltirilmaydi.

Shartnoma qanday tuziladi: § 2-204

2-modda formalizmni ataylab kamaytiradi:

(1) Tovar sotish shartnomasi kelishuvni ko'rsatish uchun yetarli bo'lgan har qanday tarzda, shu jumladan ikkala tomonning shunday shartnoma mavjudligini tan oladigan xatti-harakati bilan tuzilishi mumkin.

Ikkinchi qism tuzilish payti aniqlanmagan bo'lsa ham shartnoma bo'lishi mumkinligini aytadi. Va uchinchi qism — eng muhimi:

(3) Bir yoki bir nechta shart ochiq qolgan bo'lsa ham, tovar sotish shartnomasi noaniqlik tufayli bekor bo'lmaydi, agar tomonlar shartnoma tuzishni ko'zlagan bo'lsa va tegishli himoya vositasini belgilash uchun oqilona aniq asos mavjud bo'lsa.

Bu Oʻzbekiston yondashuvining aksi. FKning 364-moddasi bo'yicha muhim shart kelishilmagan bo'lsa, shartnoma tuzilmagan. § 2-204(3) esa aksincha: sud shartnomani saqlab qolishga harakat qiladi, agar tomonlar uni xohlagani ko'rinib tursa.

Ofertani qaytarib olish: § 2-205

Umumiy qoida — oferta qaytarib olinadi. Istisno "firm offer" deb ataladi va uning to'rtta sharti bor:

  • oferta savdogar (merchant) tomonidan qilingan bo'lsin;
  • imzolangan yozma hujjatda bo'lsin;
  • uning shartlarida ochiq turishi haqida kafolat berilgan bo'lsin;
  • agar bu kafolat qarshi tomon taqdim etgan blankada bo'lsa — oferta beruvchi uni alohida imzolashi kerak.

Va chegara: ko'rsatilgan muddat davomida, muddat ko'rsatilmagan bo'lsa oqilona muddat davomida, lekin hech qanday holda uch oydan ortiq emas.

Farqni ko'rish uchun FKning 368-moddasini eslang: u yerda oferta aksept uchun belgilangan muddat davomida shunchaki qaytarib olinmaydi — savdogar ham, imzo ham, uch oy chegarasi ham talab qilinmaydi.

Aksept: § 2-206

Til yana kengaytiruvchi: aksept "vaziyatga ko'ra oqilona bo'lgan har qanday usulda va har qanday vosita orqali" berilishi mumkin — agar oferta tili yoki vaziyat aniq boshqacha ko'rsatmasa.

Tovarni darhol jo'natishga qaratilgan buyurtma esa ikki xil aksept qilinishi mumkin: jo'natish haqida darhol va'da berish bilan, yoki tovarni darhol jo'natish bilan — hatto tovar shartga to'liq mos kelmasa ham. Ammo mos kelmaydigan tovarni jo'natish, agar sotuvchi xaridorga bu faqat yordam sifatida taklif qilinayotganini o'z vaqtida bildirsa, aksept hisoblanmaydi.

Shakllar jangi: § 2-207

Bu — 2-moddaning eng mashhur va eng chalkash bo'limi, va u Oʻzbekiston huquqidan eng keskin farqlanadigan nuqta.

Muammo

Xaridor o'zining standart "purchase order" blankasini yuboradi. Sotuvchi o'zining standart "order confirmation" blankasini qaytaradi. Ikkalasining orqa tomonidagi shartlar bir-biriga zid: biri arbitrajni, ikkinchisi sudni; biri to'liq kafolatni, ikkinchisi kafolatni istisno qilishni. Hech kim orqa tomonni o'qimaydi. Tovar jo'natiladi, pul to'lanadi, keyin nizo chiqadi.

Klassik javob va UCC javobi

Klassik qoida — "oyna aksi": aksept ofertaga aynan mos kelishi kerak, aks holda u aksept emas, balki yangi oferta. Oʻzbekiston FKning 375-moddasi aynan shu qoidani saqlaydi.

§ 2-207 buni tovar uchun bekor qiladi:

(1) Aksept haqidagi aniq va o'z vaqtidagi bildirish yoki oqilona muddatda yuborilgan yozma tasdiqnoma, taklif qilingan yoki kelishilgan shartlarga qo'shimcha yoki ulardan farqli shartlarni bayon qilgan bo'lsa ham, aksept sifatida amal qiladi — agar aksept shu qo'shimcha yoki farqli shartlarga rozilik bilan shartlanganligi aniq ko'rsatilmagan bo'lsa.

Ya'ni shartnoma bor. Savol boshqa: qaysi shartlar bilan.

Qo'shimcha shartlar qachon kiradi

Ikkinchi qism: qo'shimcha shartlar shartnomaga qo'shish uchun taklif sifatida qaraladi. Lekin savdogarlar o'rtasida ular avtomatik shartnomaga kiradi — uchta istisnodan biri bo'lmasa:

  • oferta akseptni o'z shartlari bilan aniq cheklagan bo'lsa;
  • shart shartnomani jiddiy o'zgartirsa (materially alter);
  • e'tiroz allaqachon bildirilgan yoki oqilona muddatda bildirilsa.

"Jiddiy o'zgartirish" nima ekani matnda ochilmagan — bu sud amaliyoti masalasi, va bu maqolada sud amaliyoti keltirilmaydi.

Agar hujjatlar umuman kelishmasa

Uchinchi qism — amalda eng ko'p ishlaydigan qoida:

(3) Ikkala tomonning shartnoma mavjudligini tan oladigan xatti-harakati, hujjatlari boshqacha tarzda shartnoma o'rnatmasa ham, tovar sotish shartnomasini o'rnatish uchun yetarli. Bunday holda shartnoma shartlari — tomonlar hujjatlari mos keladigan shartlar, hamda ushbu Aktning boshqa qoidalari bilan kiritiladigan qo'shimcha shartlardan iborat bo'ladi.

Ya'ni: bir-biriga zid shartlar ikkalasi ham tushib qoladi, va ularning o'rniga UCCning o'z standart qoidalari keladi. Bu "knock-out" natijasi deb ataladi.

Amaliy xulosa. Zid shartlar bo'lsa, siz o'z shartingizni emas, UCCning standart qoidasini olasiz. Ya'ni kafolatni istisno qiluvchi bandingiz ham, qarshi tomonning to'liq kafolat bandi ham yo'qoladi — o'rniga UCC nazarda tutgan kafolat qoladi.

Shartnomani o'zgartirish: § 2-209

Uchta amaliy qoida:

  • (1) Ushbu Modda doirasidagi shartnomani o'zgartirish kelishuvi majburiy bo'lishi uchun qarshi haq (consideration) talab qilinmaydi. Bu common lawdan ataylab chekinish;
  • (2) Imzolangan hujjatda "faqat imzolangan yozma kelishuv bilan o'zgartiriladi" deb yozilgan bo'lsa, boshqacha o'zgartirib bo'lmaydi. Lekin agar bu talab savdogar taqdim etgan blankada bo'lsa va qarshi tomon savdogar bo'lmasa — u alohida imzolanishi kerak;
  • (3) O'zgartirilgan shartnoma § 2-201 (yozma shakl) doirasiga tushsa, uning talablari qaytadan bajarilishi kerak.

Va (4)–(5): shakl talablariga javob bermaydigan o'zgartirish urinishi voz kechish (waiver) sifatida amal qilishi mumkin, va voz kechishni oqilona bildirish bilan qaytarib olish mumkin — agar bu voz kechishga tayanib holatini jiddiy o'zgartirgan tomon uchun adolatsiz bo'lmasa.

Nima qilish kerak

  1. Shartnomangiz tovar haqidami — aniqlang. Agar u xizmat yoki aralash bo'lsa, 2-modda qo'llanilmasligi mumkin va yuqoridagi hech narsa sizga tegishli bo'lmasligi mumkin.
  2. Qaysi shtat huquqi qo'llanilishini yozing. Yozmasangiz, javob konfliktlar huquqidan chiqadi va u oldindan ma'lum emas.
  3. Blankalar almashinuvini shartnoma deb hisoblang. § 2-207(1) bo'yicha shartnoma allaqachon tuzilgan; siz faqat qaysi shartlar omon qolgani haqida bahslashasiz.
  4. Muhim shartlarni blanka orqasiga emas, imzolanadigan hujjatga yozing. Kafolat, javobgarlik chegarasi, nizolarni hal qilish — bular § 2-207(3)ning "knock-out" mexanizmida yo'qolib ketishi mumkin.
  5. Firm offer kerak bo'lsa — to'rtta shartni bajaring va uch oy chegarasini yodda tuting.